مقدمهای بر شمارش پرندگان شکاری
چرا پرندگان شکاری مهم هستند؟ چرا و چطور آنها را میشماریم؟ اهمیت ایران در شمارش پرندگان شکاری چیست؟ در این متن پاسخهای کوتاهی به این پرسشها دادهایم.
مقدمه
پرندگان شکاری، شامل گونههایی مانند عقابها، شاهینها، بازها و کرکسها، به دلیل جایگاهشان در رأس زنجیره غذایی، نقش کلیدی در حفظ تعادل اکوسیستمها دارند. شمارش جمعیت پرندگان شکاری یکی از ابزارهای محیط زیستی برای ارزیابی سلامت جمعیت این پرندگان، شناسایی مسیرهای مهاجرتی و تشخیص تهدیدات آنها است. این فرآیند نهتنها به حفاظت از گونههای در معرض خطر کمک میکند، بلکه اطلاعات ارزشمندی برای مدیریت زیستگاهها و سیاستگذاریهای حفاظتی فراهم میآورد. ایران، به دلیل موقعیت جغرافیایی استراتژیک خود در مسیرهای مهاجرتی کلیدی، نقشی بیبدیل در رصد و شمارش پرندگان شکاری ایفا میکند. این مقاله به بررسی روشهای شمارش پرندگان شکاری، فرآیند رصد و اهمیت آن در ایران میپردازد.

اهمیت پرندگان شکاری
پرندگان شکاری گونههای راس هرم غذایی هستند که تغییرات در جمعیت یا رفتار آنها میتواند نشاندهنده مشکلات بزرگتر در اکوسیستم، مانند آلودگی، تخریب زیستگاه ،شکار و یا تغییرات اقلیمی باشد. برای مثال، کاهش جمعیت لاشخورها در ایران میتواند نشانهای از آلودگیهای محیط زیست یا کمبود منابع غذایی باشد. رصد و شمارش دقیق این پرندگان به ما امکان میدهد:
پیگیری تغییرات جمعیتی: شناسایی افزایش یا کاهش تعداد گونههای در خطر.
نظارت بر مسیرهای مهاجرتی: درک مسیرهای مهاجرت و نقاط توقف (Stopover Sites) برای حفاظت بهتر.
تشخیص تهدیدات: شناسایی خطراتی مانند شکار غیرقانونی، توربینهای بادی یا تخریب زیستگاه.
حمایت از حفاظت جهانی: مشارکت در پروژههای بینالمللی مانند برنامههای BirdLife International.
ایران به دلیل قرار گرفتن در مسیر کریدورهای مهاجرتی مهم، مانند مسیر آفریقا-اوراسیا و وجود زیستگاههای متنوع از کوهستانهای البرز و زاگرس تا تالاب ها و دشتهای مرکزی، یکی از نقاط کلیدی برای شمارش پرندگان شکاری در منطقه است. گونههایی مانند عقاب شاهی (Aquila heliaca)، بالابان (Falco cherrug) و کرکس مصری (Neophron percnopterus) از جمله پرندگان شکاری هستند که در ایران مشاهده میشوند و حفاظت از آنها اهمیت جهانی دارد.
روشهای شمارش جمعیت پرندگان شکاری
شمارش پرندگان شکاری از طریق روشهای علمی و میدانی انجام میشود که هر یک بسته به هدف تحقیق و شرایط محیطی کاربرد خاص خود را دارند. این روشها عبارتاند از:
1. نقاط رصد ثابت (Raptor Watch)
این روش یکی از رایجترین تکنیکهای شمارش پرندگان شکاری است که در نقاط استراتژیک مهاجرتی انجام میشود. این نقاط معمولاً در تنگهها، گردنههای کوهستانی یا دشتهای باز قرار دارند که به دلیل جریانهای هوایی (Thermals) یا موانع طبیعی مانند کوهها و دریاها، پرندگان شکاری در آنها با تمرکز بیشتری عبور میکنند. در ایران، شرق و غرب خزر از نقاط مناسب برای این نوع پایش هستند.این روش امکان شمارش تعداد زیادی پرنده در مدت زمان کوتاه، با هزینه نسبتاً پایین و قابلیت مشارکت داوطلبان را فراهم میکند. عبور شکاریها به شرایط آبوهوایی وابسته است و شناسایی گونهها از فاصلهی دور میتواند دشوار باشد.

2. شمارش لانهها
این روش شامل بررسی لانههای پرندگان شکاری در زیستگاههای زادآوری است. تعداد لانهها، تخمها و جوجهها شمرده میشود تا سلامت جمعیت و موفقیت تولیدمثلی ارزیابی شود. در ایران، کوهستانهای زاگرس و البرز و مناطق صخرهای برای این نوع شمارش مناسب هستند. این روش اطلاعات دقیق درباره تولیدمثل و سلامت جمعیت ارائه میدهد. اما غالبا و مخصوصا در رابطه با پرندگان شکاری، دسترسی به لانهها دشوار است و احتمال مزاحمت برای پرندگان و مختل کردن روند زادآوری وجود دارد.

3. مشاهدات میدانی گسترده
در این روش، گروههای داوطلب و محققان در مناطق وسیعتر، مانند تالابها، جنگلها یا دشتها، به جستجوی پرندگان شکاری میپردازند و دادههای خود را ثبت میکنند. در این روش منطقهی وسیعی پوشش داده میشود و به همین دلیل زمانبر است و نیاز به نیروی انسانی زیاد دارد، به همین دلیل در محوطههای وسیع عملا ممکن نیست.

فرآیند شمارش پرندگان شکاری
شمارش پرندگان شکاری (Raptor count) معمولاً در فصلهای مهاجرت (بهار و پاییز) انجام میشود، زمانی که پرندگان از شاهراه های مهاجرتی عبور میکنند. فرآیند شمارش شامل مراحل زیر است:
انتخاب مکان مناسب: نقاط پایش باید در مناطقی باشند که پرندگان شکاری به دلیل جریانهای هوایی یا موانع طبیعی در آنها با تمرکز بیشتری عبور میکنند. در ایران، شرق و غرب دریای کاسپین به دلیل موقعیت جغرافیاییاش در مسیر مهاجرت پرندگان از آسیای مرکزی و اروپا، به سمت عرض های جنوبی است. همچنین، گردنهها و دره های البرز و زاگرس به دلیل ارتفاع و جریانهای هوایی گرم، محل عبور پرندگان مهاجر هستند.
استفاده از ابزارهای دقیق: ابزارهایی مانند دوربینهای دوچشمی با بزرگنمایی بالا (مانند 10×42)، تلسکوپهای مخصوص پرندهنگری و دوربین های عکاسی با لنز بلند برای شناسایی و شمارش پرندگان استفاده میشوند. نرمافزارهای ثبت داده مانند trektellen نیز برای مستندسازی مشاهدات به کار میروند.
شناسایی گونهها: شناسایی دقیق گونهها از اهمیت بالایی برخوردار است. ویژگیهایی مانند اندازه بالها، شکل دم، الگوهای پرواز و رنگ پرها برای تشخیص گونهها استفاده میشوند.
ثبت دادهها: اطلاعات مربوط به گونه، سن، جنسیت و فاز رنگی، تعداد پرندگان، زمان مشاهده و شرایط آبوهوایی ثبت میشود. این دادهها برای تحلیلهای بعدی، مانند مقایسه تغییرات جمعیتی در سالهای مختلف، استفاده میشوند.
مشارکت داوطلبان: برنامههای رصد اغلب با مشارکت داوطلبان آموزشدیده انجام میشود. در ایران، گروههای محلی پرندهنگری و افراد علاقه مند به پرندگان شکاری نقش مهمی در پایش ها دارند.
تحلیل دادهها: دادههای جمعآوریشده برای شناسایی روندهای جمعیتی، مسیرهای مهاجرتی و تهدیدات احتمالی تحلیل میشوند. این تحلیلها میتوانند به برنامهریزیهای حفاظتی، مانند برنامه عمل (Action Plan) حفاظت از گونه های در خطر کمک کنند.
اهمیت ایران در شمارش پرندگان شکاری
ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی منحصربهفردش، یکی از مهمترین مناطق جهان برای رصد و شمارش پرندگان شکاری است. این کشور در تقاطع مسیرهای مهاجرتی آفریقا-اوراسیا قرار دارد و زیستگاههای متنوعی از کوهستانها و دشتها تا تالابها و سواحل را در بر میگیرد. برخی از ویژگیهای کلیدی ایران در این زمینه عبارتاند از:
- مسیرهای مهاجرتی کلیدی: دریای کاسپین و کوهستانهای اطراف آن، اثری مثل گردن بطری (Bottle-neck effect) ایجاد میکند که پرندگان برای مهاجرت مجبورند از ناحیهی جغرافیایی محدودی عبور کنند. به همین دلیل، در فصل مهاجرت تراکم بالایی از پرندگان شکاری در شرق و غرب دریای کاسپین دیده میشود که این مکانها را برای شمارش پرندگان مناسب میکند.
- تنوع گونهها: ایران میزبان بیش از 50 گونه پرنده شکاری است، از جمله گونههای در معرض خطر مانند عقاب شاهی و دال سیاه.
- نقش در حفاظت جهانی: دادههای جمعآوریشده از ایران به برآورد جمعیت جهانی گونه های مختلف پرندگان شکاری و روند تغییر جمعیت آن ها کمک می کند و تصویر جامعی از وضعیت حفاظتی پرندگان شکاری در جهان به دست می آید.
- چالشها: ایران با تهدیداتی مانند تخریب زیستگاه، شکار غیرقانونی و تغییرات اقلیمی مواجه است که شمارش دقیق پرندگان شکاری را برای برنامهریزی حفاظتی ضروری میکند.
- گروههای فعال: سازمان حفاظت محیط زیست متولی اصلی پروژههای شمارش است، با این حال گروههای مستقلی مثل شمارش پرندگان شکاری تالش و گلوگاه مازندران با حضور داوطلبین و حمایتهای مردمی به مطالعه و شمارش مشغولند.

نتیجهگیری
شمارش پرندگان شکاری یکی از مهمترین ابزارهای پایش و حفاظت از این گونههای کلیدی و اکوسیستمهای مرتبط با آنهاست. با استفاده از روشهای علمی میتوان اطلاعات دقیقی درباره جمعیت، مهاجرت و تهدیدات پرندگان شکاری به دست آورد. ایران، به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود نقش مهمی در این فرآیند ایفا میکند. مشارکت عمومی و همکاری با سازمانهای ملی و بینالمللی میتواند به حفاظت از این پرندگان باشکوه و حفظ تنوع زیستی کمک کند. برای مشارکت در برنامه شمارش پرندگان شکاری، از طریق لینک ثبت نام کنید.

مطهره زیستشناس و دانشجوی کارشناسی ارشد تنوع زیستی است. از سال 1401، او در پروژههای شمارش پرندگان شکاری به عنوان یکی از اعضای تیم فعال بوده است.